مورفوتکتونیک علمی است که تاثیر تکتونیک فعال را با استفاده از شاخص­های ژئومورفیک به عنوان سنجش و توصیف کمی اشکال و چشم­اندازهای زمین مشخص می­کند؛ بر همین اساس اندازه­گیری­های کمی، شرایطی را فراهم می­آورد تا با استفاده از آن­ها به شناسایی وضعیت مناطق دارای تکتونیک فعال پرداخته شود. در این مطالعه با استفاده از شاخص­های کمی مورفومتری حاصل از مطالعات مورفوتکتونیک بخشی از البرز مرکزی (شهرهای مرزن­آباد و طالقان)، مورد بررسی قرار گرفته و پنج شاخص ناهنجاری سلسله مراتبی (a∆)، شاخص انشعابات (R)، شکل حوضه (Ff)، تراکم زهکشی (Dd) و ضریب ناهمواری (Bh) در 19 حوضه زهکشی محاسبه شده است. در این مناطق هر یک از این شاخص­ها به پنج گروه بسیار بالا، بالا، متوسط، کم و بسیار کم طبقه­بندی شده­اند و در نهایت شاخص تکتونیک فعال نسبی (Iat) به دست آمده است. براساس نتایج حاصل از این پژوهش، حوضه­هایی گسل­های خزر، شمال البرز، دزدبن و راندگی­های کندوان و شمال طالقان در گروه های بسیار بالا و بالا قرار گرفته­اند که بیانگر تأثیر این گسل­ها بر تکتونیک فعال منطقه است. در اثر بالا بودن این مقادیر، انتظار می­رود که ریسک لرزه­خیزی منطقه نیز در اثر گسیختگی گسل­ها افزایش یابد. تراکم کانون لرزه­ای زمین­لرزه­های اخیر در منطقه تصدیقی بر اثبات این موضوع است.

علمی که تاثیر تکتونیک فعال را با استفاده از شاخص های ژیومورفیک به عنوان سنجش و توصیف کمی اشکال و چشم اندازهای زمین مشخص نماید، مورفوتکتونیک نامیده می شود؛ اندازه گیری های کمی شرایطی را فراهم می آورد تا با استفاده از آن ها به شناسایی وضعیت مناطق دارای زمین ساخت فعال پرداخته شود. در این مطالعه با استفاده از شاخص های کمی ریخت سنجی بخشی از البرز مرکزی که در محدوده حوضه های آبریز تالار و بابل رود قرار دارد مورد بررسی قرار گرفته است و 5 شاخص ناهنجاری سلسله مراتبی (∆ a)، انشعابات (R)، شکل حوضه (Ff)، تراکم زهکشی (Dd) و برجستگی نسبی (Bh) در 15 حوضه زهکشی در محیط نرم افزاری Arc GIS به منظور تعیین کمی میزان تکتونیک فعال این منطقه محاسبه شده است. نتایج به دست آمده از محاسبه شاخص های فوق بیان گر آن است که در محل تقاطع گسل های شمال البرز و خطیرکوه و هم چنین گسل هایی که در دامنه شمالی البرز در اثر فعالیت این گسل های بزرگ شکل گرفته اند مقادیر به دست آمده از شاخص های یادشده، بالا بوده که بیانگر وجود فعالیت تکتونیکی بالا و بسیار بالا در آن نواحی است. در اثر بالا بودن این مقادیر انتظار می رود که ریسک لرزه خیزی منطقه نیز در اثر گسیختگی گسل ها افزایش یابد.

فلات ایران زمین، به دلیل قرارگیری در میانه کمربند کوهزایی آلپ-هیمالیا و در بین دو صفحه همگرای عربی-اوراسیایی در دوره ترشیاری، با گسل خوردگی های فراوان و به سبب آن رخداد زمین لرزه های مخرب مواجه بوده است. از اینرو، شناخت مناطق پرخطر لرزه ای نخستین گام برای کاهش خسارات ناشی از زمین لرزه است. در این پژوهش، چگونگی رشد کواترنری چین جوان گیو در اثر جنبایی گسل امتدادلغز گیو، به عنوان یکی از رشته های سامانه گسل نهبندان-خاش در شرق بلوک لوت و مسبب رخداد زمین لرزه 1324 مد نظر قرار گرفته است. شواهد متعدد، دلالت بر ارتباط گسل امتدادلغز جنوب گیو و رشد چین جوان گیو و تشکیل پک گسلی جوان و فعال گیو است. پیمایش های میدانی و شواهد مورفوتکتونیک همچون؛ انحراف مسیر و حفر بستر رودخانه ها، پدیده آنته سه دانس، جابجایی مخروط افکنه ها و نسل های متعدد آن از یافته های این پژوهش است، بیانگر جنبایی بالای قطعه جنوبی گسل گیو بوده و از توان خطر لرزه خیزی بالایی برخوردار است.

در مطالعه حاضر بر روی تاقدیس کوه گدوان (گدایون) بررسی هایی شامل تهیه نقشه خطواره ها با استفاده از تصاویر ماهواره های لندست 7، تهیه نقشه تراکم طول، تقاطع و تعداد خطواره ها، همچنین محاسبه دو شاخص ژئومورفیکی شاخص پیچ و خم پیشانی کوهستان، درصد رخ دار شدن پیشانی کوهستان و تحلیل استریوگرافیکی چین انجام گرفت. با توجه به دسته بندی شاخص های ژئومورفیکی، منطقه مورد بررسی از لحاظ تکتونیکی دارای فعالیت شدید تشخیص داده شده و بنابراین سرعت بالاآمدگی در این منطقه بیش از فرسایش پیشانی کوه می باشد، که در حدود یک الی پنج میلی متر در سال تخمین زده می شود. همچنین روش های اتوماتیک و نیمه اتوماتیک به همراه روش دستی در استخراج خطواره ها در این مطالعه انجام گرفت. نقشه خطواره منطقه به همراه نقشه های تراکم طول تعداد و تقاطع خطواره علاوه بر آنکه نواحی دارای آنومالی شکستگی را مشخص می کنند، کمک بسزایی در تعیین محل حفاری چاه های آب در دشت داریان می نماید. با تحلیل استریوگرافیکی چین نیز نوع و و مختصات فضایی اجزا آن تعیین گردید.

در این پژوهش با استفاده از روش های نوین به تحقیق و مطالعه در رابطه با تاثیر زمین ساخت فعال بر نیم رخ طولی رود پرداخته شده است. بنابراین نیم رخ طولی رود با استفاده از مدل ارتفاعی رقومی (DEM) در محیط نرم افزارهای متلب و GIS به دست آمده و سپس مقادیر شاخص های شیب نرمال و تقعر رود در منطقه البرز مرکزی حدفاصل شهرهای چالوس تا رامسر و طالقان در امتداد هر رود محاسبه شده است. رودخانه های گستره مورد بررسی از نظر مقادیر شاخص شیب نرمال به 4 رده بسیار بالا، بالا، متوسط و کم تقسیم شد. نتایج حاصل از این رده بندی نشان می دهد که گستره مورد بررسی دارای فعالیت زمین ساختی بسیار بالا و بالا است، به طوری که حاشیه غربی دریای خزر با شاخص شیب نرمال 298 و بخش غربی مرکزی البرز در محدوده طالقان با شاخص شیب نرمال 109 بیشترین و کمترین فعالیت زمین ساختی حوضه مورد مطالعه را دارا هستند. پس از بررسی تاثیرگسل های اصلی منطقه مانندگسل خزر، البرز، راندگی طالقان، آذرک و سیاه بیشه مشخص گردید که فعالیت زمین ساختی اخیر ناشی از حرکات گسل های مزبور بر رودهای منطقه مورد مطالعه اثرگذار بوده است، به طوری که عموما در محل تقاطع گسل با رودخانه ها نیم رخ طولی رود دستخوش تغییرات محسوسی در گرادیان شیب می شود. هم چنین شواهد زمین ریختی حاصل از مشاهدات صحرایی اثبات کننده نتایج این مطالعه است.

زون گسل بخاردن-قوچان در فاصله 150 کیلومتری شمال شرق مشهد از برجسته ترین چهره های توپوگرافی-ساختمانی مرکز کپه داغ در بین شهرهای قوچان، شیروان و بجنورد است. مجموع گسل های امتداد لغز-راستگرد قوچان، باغان-گرماب، شیروان و غلامان-سومبار با روند شمالغرب-جنوبشرق از مهم ترین گسل های این زون بوده که فعالیت نوزمین ساختی آنها در نهشته های کواترنری قابل ردیابی است. انتهای این گسل ها به صورت رورانده است. طبق شواهد دورسنجی و میدانی این جنبش ها می توان در ایجاد پدیده های مورفوتکتونیکی مانند برخاستگی و برش پادگان های رودخانه ای، جابجایی ابراهه ها و تقطیع، برش و جابجایی رسوبات کواترنری مخروط افکنه ای مشاهده نمود. تراکم بالای پراکنده ای زمین لرزه ها در پایانه گسل های قوچان و باغان و گرماب می باشد.

در این پژوهش سعی شده است با انجام عملیات صحرایی، برداشت های ساختاری، محاسبه اندیس های ژئومورفومتریک از قبیل درصد رخ دار شدن پیشانی کوه (Facet)، پیچ و خم پیشانی کوه (Smf)، نسبت پهنای کف دره به ارتفاع آن (Vf)، مطالعه عکس های هوایی و پردازش تصاویر ماهواره ای و استخراج و بارزسازی خطواره ها توسط روش های مختلف سنجش ازدور، به ابهامات موجود در ساختمان تاقدیس باباکوهی و عوامل حاکم بر وضعیت مرفوتکتونیکی موجود در منطقه پاسخ داده شود. با توجه به مطالعات انجام شده، به نظر می رسد که فشارش ناشی از عملکرد گسل راستالغز – راستگرد سبزپوشان و همچنین گسل راستالغز – راستگردی که در منطقه بمو قرار دارد، در شکل گیری دگرریختی های منطقه از جمله تغییرات روند تاقدیس بابا کوهی، ایجاد گسل های اصلی منطقه و به وجود آمدن تاقدیس کوچک تپه دانشگاه، تاثیر بسزایی داشته اند.

استان یزد با وسعت بیش از یکصد و سی و یک هزار کیلومتر مربع، به نسبت مساحت خود، پس از استان سیستان و بلوچستان، بیشترین نواحی کویری و بیابانی کشور را در بر می گیرد. استان بر اثر تنوع و تضاد ارتفاع همراه با تفاوت شکل و جهت ناهمواری ها، از تنوع نسبی طبیعی، زیستی و جمعیتی برخوردار شده است. از دیدگاه طبیعی یکی از علل مهم این تنوع وجود واحدهای مختلف مورفوتکتونیک یا پیکر زمینی ساختی است که ناشی از باقی ماندن آثار فعالیت ها و رویدادهای تکتونیکی از دوره های بسیار قدیم (پرکامبرین) تا بسیار جدید (کواترنر) می باشد. در این مقاله ویژگی ها و روندهای فضایی تکتونیکی استان یزد برای تشریح شرایط مورفوتکتونیک منطقه مورد بررسی قرار می گیرند. این نوع بررسی ها می توانند به عنوان مقدماتی جهت مطالعات خاص و محلی برای شناخت مسایل تکتونیکی موضعی، از جمله احتمال وقوع زمین لرزه، مورد استفاده قرار گیرند.